Historie van Egmond aan Zee: van abdijdorp en vissersplaats tot badplaats

Egmond aan Zee is een van de oudste kustdorpen van Holland, ontstaan in de schaduw van een machtige abdij en groot geworden door de visserij en de zee.

Kort samengevat: de drie Egmonden danken hun bestaan aan de oudste abdij van Holland en het slot van de heren van Egmond, en Egmond aan Zee groeide uit tot een vissersdorp en later een badplaats.
Drie Egmonden: naast Egmond aan Zee liggen Egmond aan den Hoef met de slotruïne en Egmond-Binnen met de abdij, samen sinds 2001 onderdeel van de gemeente Bergen in Noord-Holland.
Geschiedenis om aan te raken: de vuurtoren, het Museum van Egmond, de slotruïne, de abdij en een bunkermuseum liggen allemaal op fietsafstand.

De abdij van Egmond en de eerste graven

De Sint-Adelbertabdij in Egmond-Binnen is de oudste abdij van Holland en stond aan de wieg van de hele streek.

Een nonnenklooster: aan het begin van de 10e eeuw stichtte graaf Dirk I hier een houten nonnenklooster, nadat hij in 922 de nabijgelegen kerk had gekregen van de West-Frankische koning Karel de Eenvoudige.
Sint Adelbert: de abdij is genoemd naar de missionaris Adelbert, een medewerker van Willibrord, wiens stoffelijk overschot onder het altaar van de abdijkerk rust.
Grafkerk van de graven: verschillende West-Friese en Hollandse graven, onder wie Dirk II tot en met Dirk V, werden in de abdij begraven, en ze groeide uit tot een belangrijk religieus en cultureel centrum.
Verwoest (1573): in 1573 liet Willem van Oranje de abdij door de geuzen van Diederik Sonoy verwoesten, zodat de Spanjaarden er geen uitvalsbasis van konden maken; met de bezittingen werd de oprichting van de Universiteit van Leiden betaald.
Nieuw leven (1935): de ruïnes werden door schilders als Jacob van Ruisdael vastgelegd en rond 1800 opgeruimd; in 1935 keerden de monniken terug, en in 1950 werd het nieuwe klooster weer een abdij.

Het slot van de heren van Egmond

Uit de beschermheren van de abdij kwam het machtige geslacht Van Egmond voort, met een kasteel in Egmond aan den Hoef.

Van hoeve tot burcht: toen Beerwout I van Egmont in 1129 werd aangesteld als plaatsvervanger van de graaf van Holland, versterkte hij zijn hoeve; daaruit groeide het dorp Egmond aan den Hoef.
Verwoest en herbouwd: in 1203 werd het huis verwoest, waarna een ringburcht met een zware toren verrees, die rond 1285 verder werd uitgebreid.
In brand (1573): net als de abdij werd het slot in 1573 op bevel van Willem van Oranje door de troepen van Sonoy in brand gestoken; in 1798 werd het voor de sloop verkocht.
Teruggevonden fundamenten: in de jaren dertig werden de fundamenten in het kader van werkverschaffing opgemetseld, en samen met de slotgracht, een torenfragment en de herstelde slotkapel vormen ze nu de slotruïne Huys Egmont.
Lamoraal en Descartes: in de slotgracht staat sinds 1997 een standbeeld van Lamoraal van Egmont, en de Franse filosoof René Descartes woonde enkele jaren in Egmond aan den Hoef, tegenover de slotkapel.

Een vissersdorp aan zee

Volgens de overlevering ontstond Egmond aan Zee in 977 achter de duinen, en het groeide uit tot een echt vissersdorp.

Tien huizen voor arme gezinnen: het verhaal gaat dat de herenboer Walgerus uit Egmond-Binnen tien huizen bouwde voor arme gezinnen, die in zee mochten vissen als ze een tiende van hun vangst aan de abdij gaven; ook stichtte hij een kerkje voor de heilige Agnes.
De pink: rond 1400 ontstond de pink, een kleine platbodem die op rollen van de schuitenschuur over het strand naar zee werd gebracht.
Opgeslokt door de zee: bij de Allerheiligenvloed van 1 november 1570 verdwenen vijftig huizen in zee, en bij de Kerststorm van 1741 volgden nog 36 huizen en de kerk met toren.
Een eigen taal en geloof: de Egmonders spreken het Derpers, een eigenzinnig West-Fries dialect, en de oudkatholieke Agnesparochie is een van de grootste oudkatholieke parochies van Nederland.

Vuurtoren, redders en zeelieden

De zee bij Egmond was gevaarlijk, en de Egmonders hebben een lange traditie als redders en zeelieden.

De eerste redding (1824): op 26 december 1824, ruim een maand na de oprichting van de Maatschappij tot Redding van Drenkelingen, voerden Egmonders met een roeiboot de allereerste redding van deze maatschappij uit.
Twee vuurtorens (1834): tussen 1833 en 1834 werden twee vuurtorens gebouwd, ontworpen door Jacob Valk; een van de twee werd het monument voor luitenant-ter-zee Jan van Speijk, die in 1831 zijn schip liever opblies dan het over te geven.
Eén toren over: in 1891 kreeg de vuurtoren J.C.J. van Speijk een draailicht, waarna de zuidertoren werd gedoofd en in 1915 afgebroken; in 1922 werd het licht elektrisch.
Beroemde redder: de in Egmond aan Zee geboren Jacob Glas (1832 tot 1910) werd bekend als redder van schipbreukelingen.
Een tehuis voor zeelieden: in het voormalige tehuis voor oud-zeelieden aan de Voorstraat zit nu Museum Prins Hendrik de Zeevaarder, met scheepsmodellen en maritieme schilderijen.
Het dorpsmuseum: in het Museum van Egmond lees je over de visserij, scheepswrakken en de reddingsbrigade.

Oorlog, bleekneusjes en badplaats

In de 20e eeuw veranderde Egmond aan Zee van vissersdorp in een geliefde badplaats.

De Atlantikwall: in de Tweede Wereldoorlog werd de kust onderdeel van de Duitse Atlantikwall; in een munitiebunker in de duinen laat bunkermuseum Jansje Schong die tijd zien.
Bleekneusjes: in de jaren vijftig werden veel kinderen uit andere delen van het land naar koloniehuizen als Prinses Beatrix en Huize Sint-Jozef gestuurd om aan te sterken, onder een streng regime.
Gemeentelijke herindeling: in 1978 werden Egmond aan Zee en Egmond-Binnen samen de gemeente Egmond, die in 2001 opging in de gemeente Bergen, samen met Bergen en Schoorl.
Tussen duinen en zee: het dorp ligt aan het Noordhollands Duinreservaat; in bezoekerscentrum De Hoep lees je meer over de duinen en de waterwinning.
Een sportief dorp: jaarlijks trekt de Halve Marathon van Egmond duizenden lopers over strand en duin.

Geschiedenis zelf beleven rond Egmond aan Zee

Met de fiets ben je in korte tijd van de vuurtoren aan zee bij de slotruïne in Egmond aan den Hoef en de abdij in Egmond-Binnen.

Bunkermuseum: daal af in bunkermuseum Jansje Schong in de noordelijke duinen.
Vuurtoren: bewonder de witte vuurtoren J.C.J. van Speijk, het symbool van het dorp.
Museum van Egmond: ontdek in het Museum van Egmond het verhaal van de vissers en redders.
Prins Hendrik: bezoek Museum Prins Hendrik de Zeevaarder in het oude zeeliedentehuis.
Slotruïne: wandel rond de slotruïne Huys Egmont in Egmond aan den Hoef.
Abdij: bezoek de abdijkerk en de abdijwinkel van de Abdij van Egmond in Egmond-Binnen.
De Hoep: maak een uitstapje naar bezoekerscentrum De Hoep in de duinen.

Fietsroute langs deze plekken

Combineer de meeste plekken hierboven in één fietstocht van zo'n 9 kilometer, van de duinen en de vuurtoren in Egmond aan Zee naar de slotruïne en de abdij.